SEDMA UMJETNOST

Sofija Soja Jovanović – Prva žena filmski reditelj u Srbiji

Koja je razlika između ženskih i muških reditelja? Pa, nisam nikad bila muški reditelj. Šalu na stranu, postoje mnoge teze, citati i eseji o tome. Jedna od razlika koja se rijetko spominje je da su žene, kao i u mnogim oblastima, tek kasnije stupile na scenu. Druga od razlika je što vjerovatno nikad niste čuli za prvu ženu reditelja u svijetu, Alisu Blaše. Ona je napravila preko 1000 djela i u periodu od 1896. do 1906. godine je bila vjerovatno i jedina žena reditelj. Njeno ime se ne spominje na akademijama, ni u krugovima umjetnika, ni u historijskim čitankama… Nažalost, mi ne cjenimo ni svoje, a kako onda da cijenimo tuđe? Ali, Sofiju pamtimo, iz prostog razloga što se u njenoj biografiji krije i jedna historija pozorišta i filma u Srbiji.

Sofija Soja Jovanović  prva je pozorišna i filmska rediteljka iz Srbije. Mjuzikl “Neki to vole vruće”, koji je postavila 27. decembra 1990. godine, i danas je na repertoaru pozorišta na Terazijama. Režirala je osam igranih filmova, među kojima je “Pop Ćira i pop Spira” (1958) po djelu Stevana Sremca. Ovo je prvi film u boji u Jugoslaviji. Osvojio je sedam pulskih arena, a njoj je pripala ona za režiju.

Unuka poznatog slikara Paje Jovanovića, rođena je 1. februara 1922. u Beogradu. Osnovnu i srednju školu pohađala je na francuskom jeziku, u svom rodnom gradu. Kada je bila mlada privlačile su je i muzika i prirodne nauke, ali se ipak odlučila za pozorište. Na dramski odsjek Muzičke akademije upisuje se 1941. godine gdje počinje studije glume. Od 1944. do 1945. radi u KUD „Ivo Lola Ribar” gdje postaje reditelj po prvi put.

TV, film i pozorište u režiji Soje Jovanović

Soja Jovanović na setu svog filma Dr. 1962. god.

Brаnislаvа Nušićа je Soja upoznаlа kаo  u domu svog djeda Pаje Jovаnovićа još kao student, a njegovim delima se često bavila tokom života. Njena prva predstava je bila “Sumnjivo lice”.  Soja Jovanović je izjavila da nikad njegova djela nije čitala kao satiru, već kao humor:  „U satiri ima nečeg zlog. Humorom se branim od zla.”

Od 1953. godine Soja Jovanović se posvećuje filmu. Treba spomenuti da je bila jedna od rijetkih reditelja koji su uspješno radili na filmu i pozorištu. Snimilа je osаm dugometražnih igrаnih filmovа, četiri po Nušićevim komаdimа: „Sumnjivo lice” (1953), „Dr” (1962), „Put oko svetа” (1964), „Silom otаc” (1970), dok su „Diližаnsа snovа” (1960) i „Pop Ćira i pop Spira” (1957)  koji je bio i prvi film u boji na ovim prostorima. Tu su još i „Orlovi rano lete”(1966) i „Pusti snovi”(1968). 

Osim filma, njena umjetnost se mogla  pratiti i preko TV ekrana. Soja Jovanović je zavoljela televiziju i smatrala je “brakom filma i pozorišta”. Kao pozorišnom reditelju i nekome ko je snimao adaptacije književnih dela, bio joj je bitan dijalog tj. ton preko koga možemo čuti razgovor, a u vrijeme kad je radila prve dugometražne filmove taj ton nije bio dovoljno kvalitetan: „Svanulo mi je kad se pojavila televizija i magnetna traka, na kojoj je zapis tona bio idealan, pogotovu kada je emitovan preko televizije, tj. elektronikom. Za mene je pojava televizije značila rođenje tona, tj. povratila se vrednost reči, dijaloga, literature…”.

Među njenim najpopularnijim televizijskim djelima je TV film „Izvinjavamo se, mnogo se izvinjavamo” (1976).  Repriza ove serije je 1993. godine na proslavi 35 godina TV drame dobila prvu nagradu publike, a Soja priznanje za najbolju režiju.

Sjećanje na pionirku filma

Za Soju Jovanović režija je bila posao koji odgovara ženama, iako je često u novinama čitala da je „film režirao Soja Jovanović”. S tim u vezi izjavila je: „Glumci su velika deca a zadatak reditelja je da ih zaigra, da ih uputi i povede u igru. S druge strane, odnos glumaca prema ženi reditelju je kao prema majci: mnogo su poverljiviji i poslušniji. To je profesija u kojoj se žene mogu idealno izraziti.”

Ova pionirka je 2002. godine nas napustila zauvijek. Iza sebe je ostavila mnogo više nego što staje u prosječan životni vijek. “Nemoguće ne postoji, opravdanja nema”, bila je njena krilatica do samog kraja. Prije nekoliko godina pojavila se na seriji poštanskih markica na kojima su bili neki od najznačаjnijih glumaca, reditelja i dramskih pisaca Srbije. Prostor na Vračaru nа uglu ulicа Njegoševe i Mаksimа Gorkog, 2012. godine je nаzvаn Plаtoom Soje Jovаnović.

  •  
  •  
  •